START  CONTACT
   
De Geschiedenis van USSR boxers Modeloverzicht van USSR boxers >>>
   

Eerste model M72 met laag voorspatbord.
Dit is het verhaal van een motor met een lange geschiedenis en een productieperiode van 64 jaar. Het verhaal begint in 1938 en stopt min of meer in 2002. Die productie gaat eigenlijk nog gewoon door maar niet in de juiste zin van het woord. Veel informatie is uit verschillende bronnen op internet. De geschiedenisboeken en het eigen archief waren ook een belangrijke bron. Bart Sanders stuurde een bijdrage over Ural/Dnepr. Wat er precies allemaal van waar is zal altijd wel een gok blijven omdat de juiste informatie moeilijk te vinden is. Iedereen die meer weet wordt gevraagd contact op te nemen zodat we de geschiedenis compleet kunnen krijgen.

Hij werd dus geboren in 1938 als BMW R71, verhuisde naar Rusland en kreeg daar de naam M-72. Belande tenslotte in China als Chang Jiang 750 waar de productie stopt in 2002. Ondertussen evolueerde het ontwerp een beetje maar bleef in principe dicht bij het uitgangspunt. Het bleef een ontwerp uit de jaren dertig en sommige in China geproduceerde onderdelen zijn nu nog steeds uitwisselbaar met een BMW R71 en de oude Urals. Officiële verslagen zijn verloren gegaan of als staatsgeheim achter gehouden, zodat de geschiedenis hoofdzakelijk bestaat uit vermoedens en theorieën die door karig bewijs worden gesteund.
  

BMW R12
Toen in 1935 in Duitsland de algemene dienstplicht werd ingevoerd werden er zogenaamde "Kradschützentruppe" opgericht bestaande uit soldaten die op goed uitgeruste zijspannen snel aan het front konden komen. Er werden voornamelijk omgebouwde burgermodellen gebruikt die niet specifiek voor het leger waren ontwikkeld.

Het Duitse leger had gekozen voor de ouderwetse R12 ten gunste van de R71. Die was te modern voor het leger en meer als burgerfiets bedoelt. Er zijn daardoor ook maar weinig R71 motoren gebouwd (3458) en enkele door het leger gebruikt. Vaak waren dat grijs geverfde burgermodellen.


  

BMW R71
De BMW R71 was in 1938 een hele technische stap voorwaarts. Het model maakte de weg vrij voor veel verbeteringen waarvan de latere modellen van BMW profiteerden. Het was een zijklep boxer met een vierkante boring en slag verhouding die 22 PK produceerde. De tot dan gebruikte geperst stalen frames van de R12 werden vervangen door een zeer sterke ovale buisconstructie waar beter een zijspan aan gehangen kan worden. Een belangrijke innovatie was de voor- en achtervering. Voor een telescoop vork en achter een plunjer vering en die bleek zeer geschikt te zijn als zijspanmachine. Bij BMW waren ze zo tevreden dat het tot 1955 in gebruik bleef.

Een enkele R71 wordt dus gebruikt door de Duitse Wehrmacht. Alleen, hij voldeed niet. Te weinig grond-speling, te weinig vermogen en te zwaar om drie soldaten met volle wapenuitrusting te kunnen transporteren in zompig terrein. De R71 wordt nog wel door de Duitse Post gekocht en een klein aantal wordt aan particulieren verkocht. Tijdens de oorlog zullen toch regelmatig R71 zijspannen in het Duitse leger opduiken, dat betreft echter ingevorderde machines. 
  

BMW R75
Omdat er ook verschillende andere merken gebruikt werden in het leger was de onderdelenvoorziening en het onderhoud erg ingewikkeld. In november 1937 formuleerde de legerleiding de eisen voor een voertuig op drie wielen. Deze eisen werden aan BMW en Zündapp voorgelegd.
- Bandenmaat gelijk aan de Volkswagen, 4,50 X 16.
- Spatborden hoog gemonteerd voor sneeuwkettingen.
- Benzinevooraad genoeg voor 350 kilometer.
- Topsnelheid 95 km/uur en de kruissnelheid 80.
- Bodemspeling 15 centimeter.
- Gewicht maximaal 250 kilo en laadvermogen 250 kilo.
- Totaalgewicht niet meer dan 500 kilo.

In 1939 werden de eerste resultaten getoond. BMW kwam met een voorstel, de R75. Hierdoor werden de R12 en 71 in één klap ouderwets.
  

TIZ 600
Rusland begon halverwege de jaren dertig zijn leger te moderniseren en zocht een vervanger voor hun nogal verouderde V-twin PMZ750 en de logge TIZ 600 of ISH1. De tijd en expertise ontbrak om zelf iets nieuws te ontwerpen binnen het tijdsbestek. De blik werd naar het westen gericht en BMW voldeed aan de toenmalige eisen.

Ook in Nederland was het oog op BMW gevallen al werd er hier gekozen voor de R12. Daar kwamen er flink wat van naar Nederland, zo vlak voor aanvang van het ‘grote misverstand’ met de buren.

In de US sliepen ze niet en het leger vond een boxer zo interessant dat Harley en Indian opdracht kregen om 1000 proefmodellen te produceren. Het model kwam te laat omdat de Jeep inmiddels alle taken had overgenomen. Harley gaf veel later toe dat ze een rechtstreekse kopie hebben gemaakt van de BMW R71: de XA.

Indian ontwikkelde een ander concept: de dwarse V-twin model 841 (1943). Hiervan zijn er ook niet meer dan 1000 gemaakt. Het zou heel goed een voorbeeld voor Guzzi V7 kunnen zijn geweest. Maar dat is weer een ander verhaal.
   

Molotov-Ribbentrop pact.
De voorbereidingen voor een onvermijdbare oorlog dwong Duitsland manieren te bedenken om het Verdrag van Versailles te omzeilen. Ze ontwikkelden een strategie door samenwerking te zoeken met ondernemingen in het buitenland waar ze wel alles konden laten bouwen dat in het verdrag verboden was. Zo produceerde het Russische bedrijf Uralmoto Zavod motorfietsen of alleen de onderdelen in samenwerking met BMW. Er was dus een connectie. Rusland had tot ca. 1933 een handelsverdrag met Duitsland en er waren destijds regelmatig uitwisselingen van ingenieurs. Ook met BMW in München. Daar zijn een aantal Russische ingenieurs o.m. bij de BMW R16 ontwikkeling betrokken geweest.

In 1939 sloten Rusland en Duitsland een pact dat bekend werd als het Molotov-Ribbentrop pact. Ook wel non-agressie pact of niet-aanvals verdrag genoemd. Het werd ondertekend in Moskou op 23 Augustus 1939 door de Sovjet minister van Buitenlandse Zaken Molotov en de Duitse minister van Buitenlandse Zaken von Ribbentrop. Beide partijen hadden voordeel met deze overeenkomst. Rusland had zo toegang tot de Duitse techniek en Duitsland kon de Russische productiecapaciteit erg goed gebruiken. Een paar dagen later, op 1 september 1939 viel Duitsland Polen binnen en Rusland deed hetzelfde op 17 september.

Er wordt tegenwoordig aangenomen dat de techniek van de R71, die toch niet door het Duitse leger gebruikt zou worden, onder dit pact in handen kwam van de Russen. De Wehrmacht zet dus haar kaarten op de Zündapp KS750 en de BMW R75, die in flinke aantallen worden gebouwd.

Er zijn verschillende verhalen over de manier waarop Rusland de plannen heeft gekregen. Tegenwoordig denken we dat BMW de bouwplannen. mallen en productiemachines verkocht heeft aan Rusland onder de gemaakte afspraken. Het lijkt misschien wat onwaarschijnlijk omdat BMW in haar archief daar geen informatie over heeft. Maar dit scenario is niet helemaal uit de lucht gegrepen. BMW wilde eenvoudig toch nog iets terug zien van de forse investering in de ontwikkeling van de R71.
  

Terreinrijden met een wegmotor. Het gaat. Vroege achterspatbordbeugel a la BMW.
Volgens een ander scenario zou Rusland via Zweden een paar motoren hebben gekocht. Die uit elkaar hebben gehaald en alle tekeningen gemaakt aan de hand van de onderdelen. Gezien de korte tijd is dit geen realistisch scenario. Een deskundig team (alle metalen en legeringen moesten worden geanalyseerd!) krijgt deze constructie misschien op papier om dan te beginnen met de productie voorbereidingen. Hoewel dat in 1939 wel erg veel gevraagd was van de Russische technici. Als je zo goed bent kun je ook een nieuwe motor bedenken of op zijn minst de fouten uit het BMW ontwerp halen.

Het frame was gemaakt van ovale en variabele diameter buizen, samen met ingewikkelde gietstukken voor het aluminium blok en bak. Ook de voorvork was een grote uitdaging voor de Russische technici. Uiteindelijk werd de productie verspreid over verschillende locaties. Blokken werden gebouwd door de ZIS fabriek, versnellingsbakken werden gemaakt door KIM en het zijspan kwam van GAZ etc.

Omdat we tegenwoordig toch wat anders naar de geschiedenis kijken is het laatste scenario toch erg onwaarschijnlijk. Er is veel technische kennis nodig om zo'n huzarenstukje uit te halen met het veelgroemde "reverse engineering".
   

Vroege uitvoering met laag en smal voorspatbord.
Waarschijnlijk is het verhaal een perfect stuk Russische propaganda omdat het toch moeilijk te verkroppen was dat ze de techniek gewoon uit Duitsland, de vijand, hadden gekregen. Beter was het om de eer naar je toe te halen en niet toe te geven dat de motor in Duitsland was "gekocht".

Er zijn veel argumenten om te geloven dat de eerste M72 gewoon is nagemaakt van de Duitse blauwdrukken zonder dat er ook maar 1 aanpassing is geweest. Die kwamen pas later. De eerste M72's lijken als twee druppels water op de BMW. Door de slechte lastechnieken moesten er al snel wat verstevigingen aan het frame komen.

Waarom zouden ze motoren in Zweden kopen als er al jaren contacten waren met BMW?
   
De zijkleppers:

Interessante voorspatbordsteun.
Hoe dan ook, in 1941 lopen de eerste M-72 motoren in Moskou van de band. De "M" staat voor Moskou, omdat men de motoren codeerde naar een <stad>-<nummer> schema. Zo bestaat er bijv. ook een L-300, een 300cc DKW kopie die in Leningrad werd gebouwd

De productie in Moskou draait op volle toeren als Duitsland in juni 1941 de aanval op Rusland opent. Snel verplaatst men de fabriek naar Gorkij. Begin 1942 werd de fabriek naar Irbit verplaatst. Ver van het front. In een voormalige brouwerij werd de "Irbicki Motozavod" (Irbit Motorfiets fabriek), IMZ opgericht. De donkere, koude en vochtige gebouwen waren niet geschikt voor het nieuwe doel.

In Gorkij kunnen toch nog ca. 2000 complete motoren M72 gebouwd terwijl daarna in Irbit de productie maar moeizaam op gang komt. Veel machines stonden gewoon buiten omdat er geen plek was.

Voorspatbordsteun zit hier weer aan de binnenkant van het spatbord.
De fabriek probeerde te functioneren met weinig elektriciteit en met behulp van een generator aangedreven door een stoomlokomotief zonder wielen. Vanwege het tekort aan aluminium, werden onderdelen soms gemaakt van gietijzer.

In het voorjaar van 1942 starte de bouw van een nieuwe productiehal. Pas eind 1942 produceert Irbit voor het Rode Leger in grotere aantallen. Tegen het einde van de oorlog waren 9799 complete combinaties geleverd aan het leger.

Een productie van 15.000 stuks per jaar was de planning, maar dit doel werd niet helemaal bereikt. Na de oorlog werd een nieuw uitbreidingsplan uitgevoerd. In 1950 bereikte de fabriek in Irbit de productie van haar 30.000 ste motor.

Vanaf 1951 werd de M72 ook in Kiev gemaakt in de KMZ (Kiev Motorfiets Fabriek). Bij ons beter bekend als Dnepr of Dniepr. De M72 blijkt een succesnummer te zijn. In het veld blijkt het ontwerp wel degelijk prestaties te leveren en is behoorlijk betrouwbaar. Hoewel wij ons daar nu geen voorstelling van kunnen maken gezien de naam die de motoren in Nederland hebben.

De M72 werd dus in twee verschillende fabrieken geproduceerd en werden later Ural (IMZ) en Dnepr (KMZ) gedoopt. Het Rode Leger blijft tot 1958 orders plaatsen voor M72 zijspan motoren. Met gaandeweg kleine verbeteringen en aanpassingen is de M72 in 1958 nog lang niet aan het einde van zijn Latijn. In 1956 verhuisd de M72 productielijn uit Irbit(IMZ) naar China maar blijft wel gemaakt worden bij Dnepr(KMZ). In China krijgt hij de naam Chang Jiang CJ750 en wordt tot op heden nog verkocht onder verschillende namen.
   

Aan het einde van de oorlog valt Eisenach(D) in handen van de Russen. Daar stond de fabriek waar de BMW R75 werd geproduceerd. Een groot deel van de machines en onderdelen, werd naar Rusland verscheept. Deze kennis zal worden gebruikt in de verdere ontwikkeling van de Ural en Dnepr kopklep modellen is het vermoeden. Later werden er in Eisenach toch weer motoren gemaakt. De EMW en later de AWO of Simson.

Het Russische vijfjarenplan van '57 omvat ook verdere ontwikkeling van de motorfietsproductie. Er bestaat een flinke binnenlandse vraag naar betrouwbare en goedkope vervoer- en transportmiddelen die eenvoudig moeten kunnen worden onderhouden "met een hamer en een sleutel". De M72 voldoet niet helemaal meer aan de toekomstplannen en zowel IMZ(Ural) als KMZ(Dnepr) krijgen opdracht een kopklep model te realiseren. KMZ bouwt de M72 nog tot ca. 1961 verder als M72-M.

De zijklep motor zal nog wel een tijdje langer meegaan in goedkope modellen, maar in feite is de op de BMW R71 gebaseerde constructie in Rusland uitgediend. Meer dan 30 jaar fabricage en gebruik onder de zwaarst mogelijke (oorlogs-)omstandigheden is geen slecht resultaat voor een constructie die in Duitsland zelf niet erg enthousiast was ontvangen om als legermotor te dienen.
M72-M  
De Kopkleppers.
Halverwege de jaren vijftig werd dus besloten de motorfietsenproductie ook voor civiele doeleinden beschikbaar te maken. Er werd begonnen met de ontwikkeling van een "moderne" kopklep boxermotor. Zowel Ural als Dnepr gingen elk hun eigen weg daarin hoewel er veel overeenkomsten zijn gericht op het doelmatig gebruik van materialen en grondstoffen. Veel onderdelen zijn uitwisselbaar.

De Ural M-52 was de eerste in flinke aantallen geproduceerde Russische motor met een kopklep boxer blok. Het prototype was uit 1954 en de productie begon in 1956. Hij werd ontworpen alleen voor gebruik op de weg. Een zijspan was optioneel. Samen met het nieuwe 494 cc motorblok had de motor een nieuwe voorvork en trommelremmen met lichtmetalen naven. In 1959 werd het uiterlijk van dit model wat aangepast waardoor hij een beetje op de latere M61 begon te lijken.

De jaren daarna volgde een reeks modellen die elke keer kleine verbeteringen hadden maar nog steeds bleef het principe van uitwisselbare onderdelen behouden. Het verschil tussen Ural en Dnepr is vrij eenvoudig te zien aan vorm van de kleppendeksels.
Ural M-52  
In de jaren tachtig van de vorige eeuw bereikte de kwaliteit van de motoren een dieptepunt. De beide merken bouwde een reputatie op die nog steeds behouden is gebleven. Dat is geen goede reputatie. Speciaal voor de export werden wel wat zorgvuldiger samengestelde motoren naar het buitenland verkocht.

Ergens tussen 1997 en 2005 stopte Dnepr maar Ural is inmiddels door Amerikaanse financiers overgenomen en produceert redelijk moderne zijspanmotoren voor de liefhebbers. Wel even wennen is de "moderne" prijs.
MT10  
Misschien wel de meest bekende "Rus" in Nederland is de MT16. In de jaren na 1990 kwamen veel motoren die bedoelt waren voor de interne Russische markt naar Europa. Wie zo'n motor kocht heeft meestal geen goede relatie met zijn "Rus" kunnen opbouwen. Sleutelen werd een noodzaak in plaats van een hobby. Sinds 1967 zijn er bij Dnepr meer dan 3 miljoen motoren gebouwd.

Grote voordeel van een wat mindere reputatie is dat de motoren een prettig prijs hebben. Onderdelen zijn er meer dan genoeg te koop voor zeer aantrekkelijke prijzen. Het is goed mogelijk om voor een zeer beperkt budget, in vergelijking met andere merken, een wrak te kopen en die te reviseren tot een behoorlijk betrouwbare motorfiets.

De rol van de zijspan motorfiets in het leger was eigenlijk na 1945 toch wel uitgespeeld. De Jeep deed hetzelfde maar met groter gemak en die was ook goedkoper te produceren. Veel legers hebben het toch volgehouden om met zijspannen te blijven rijden. Later werd overgestapt naar lichtere motorfietsen die meer op terreinrijden waren ontworpen. Voor zover mij bekend heeft alleen China nog een zijspanmotor aktief in het leger.

Ben van helden 2015-2017 (c)
Dnepr MT 16.  
Parts are translated with permission from: http://www.gaz69.org/moto/HistoryEN.html  
Ga hier naar het modellenoverzicht>>>>